ภาพรวมของอาการ
อาการสูญเสียการได้กลิ่น (Loss of Smell / Anosmia) คือภาวะที่ไม่สามารถรับรู้กลิ่นต่างๆ ได้อย่างสิ้นเชิง หรือได้กลิ่นลดลง (Hyposmia) สาเหตุอาจเกิดจาก การอุดกั้นทางเดินอากาศ ไม่ให้กลิ่นเข้าถึงประสาทรับกลิ่นที่เพดานจมูก (เช่น น้ำมูก บวม ไซนัสอักเสบ ริดสีดวงจมูก) หรือเกิดจาก ความเสียหายต่อเส้นประสาทรับกลิ่นคู่ที่ 1 (Olfactory Nerve) โดยตรง เช่น จากไวรัสโควิด-19 หรืออุบัติเหตุกระทบกระแทกศีรษะ
ความรู้สึกจริงเมื่อเกิดอาการ
ดมอะไรก็ไม่ได้กลิ่น ทั้งกลิ่นหอม กลิ่นอาหาร หรือกลิ่นฉุน ส่งผลให้ทานอาหารแล้วรู้สึกไม่อร่อย รสชาติอาหารจืดชืดลงอย่างมาก เพราะการรับรสชาติอาศัยกลิ่นเป็นองค์ประกอบสำคัญ
สาเหตุที่พบบ่อยและการวิเคราะห์
การติดเชื้อไวรัสโควิด-19 (COVID-19 Infection)
เชื้อไวรัส SARS-CoV-2 เข้าจับกับโปรตีน ACE2 บนเซลล์พยุงประสาทรับกลิ่น (Sustentacular Cells) ในโพรงจมูก ทำให้ระบบส่งสัญญาณกลิ่นหยุดชะงัก
จุดสังเกตเฉพาะ: สูญเสียการได้กลิ่นอย่างฉับพลันโดยที่ จมูกโล่ง ไม่มีน้ำมูกและไม่คัดจมูก มักเป็นร่วมกับลิ้นไม่รู้รสชาติ
คำแนะนำในการดูแล: ตรวจ ATK ยืนยัน หากกลิ่นยังไม่กลับมาใน 2-4 สัปดาห์ควรเริ่มฝึกดมกลิ่นฟื้นฟู
โรคไซนัสอักเสบเรื้อรังและริดสีดวงจมูก (Chronic Sinusitis with Nasal Polyps)
ก้อนริดสีดวงจมูกและเยื่อบุโพรงจมูกที่บวมเรื้อรังขัดขวางไม่ให้อนุภาคกลิ่นลอยขึ้นไปสัมผัสแถบรับกลิ่น
จุดสังเกตเฉพาะ: การได้กลิ่นค่อยๆ ลดลงอย่างช้าๆ ร่วมกับคัดจมูกแน่นทั้งวัน น้ำมูกข้น และปวดตึงโหนกแก้ม
คำแนะนำในการดูแล: ควรพบแพทย์เฉพาะทาง หู คอ จมูก เพื่อส่องกล้องตรวจโพรงจมูกและรับยาพ่นสเตียรอยด์
การบาดเจ็บที่ศีรษะและกะโหลกศีรษะ (Head Trauma)
แรงกระแทกบริเวณท้ายทอยหรือหน้าผากทำให้ใยประสาทรับกลิ่นที่ลอดผ่านแผ่นกระดูกพรุน (Cribriform Plate) ฉีกขาด
จุดสังเกตเฉพาะ: สูญเสียการได้กลิ่นทันทีหลังเกิดอุบัติเหตุศีรษะกระแทกพื้นหรือรถชน
คำแนะนำในการดูแล: ต้องได้รับการตรวจเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ (CT Brain) ทันที
ระยะเริ่มต้นของโรคทางระบบประสาทเสื่อม (Parkinson's & Alzheimer's Disease)
การสะสมของโปรตีนผิดปกติเริ่มต้นทำลายเซลล์ประสาทรับกลิ่นในสมองหลายปีก่อนจะแสดงอาการสั่นหรือหลงลืม
จุดสังเกตเฉพาะ: การได้กลิ่นลดลงอย่างช้าๆ ในผู้สูงอายุโดยไม่มีปัญหาในโพรงจมูก ร่วมกับมีอาการเคลื่อนไหวช้าหรือหลงลืม
คำแนะนำในการดูแล: ควรปรึกษาแพทย์เฉพาะทางอายุรกรรมระบบประสาท
⚠️ สัญญาณอันตรายที่ต้องพบแพทย์ด่วน (Red Flags)
- สูญเสียการได้กลิ่นเกิดขึ้นตามหลังอุบัติเหตุรุนแรงที่ศีรษะ ร่วมกับมีน้ำใสๆ ไหลออกจากจมูก (สงสัยน้ำไขสันหลังรั่ว CSF Leak)
- สูญเสียการได้กลิ่นร่วมกับมีอาการมองเห็นภาพซ้อน แขนขาอ่อนแรง หรือปวดศีรษะรุนแรง (สงสัยเนื้องอกสมองส่วนหน้า Olfactory Groove Meningioma)
- มีเลือดกำเดาไหลออกจากรูจมูกข้างเดียวเรื้อรัง หรือคลำพบก้อนแข็งในโพรงจมูก
- มีอาการชักเกร็ง หรือมีพฤติกรรมเปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็ว
คำแนะนำการดูแลตนเองและสังเกตอาการที่บ้าน
- การฝึกฟื้นฟูประสาทรับกลิ่น (Olfactory Training): ดมกลิ่นน้ำมันหอมระเหย 4 กลิ่นมาตรฐาน (กลิ่นกุหลาบ กลิ่นมะนาว กลิ่นยูคาลิปตัส และกลิ่นกานพลู) ครั้งละ 20 วินาที วันละ 2 ครั้ง เช้า-เย็น ติดต่อกันอย่างน้อย 12-24 สัปดาห์
- ติดตั้งเครื่องตรวจจับควันไฟและก๊าซรั่วภายในบ้าน เนื่องจากผู้ที่สูญเสียการได้กลิ่นจะไม่สามารถรับรู้กลิ่นไหม้หรือก๊าซหุงต้มรั่วได้ ซึ่งเป็นอันตรายถึงชีวิต
- ตรวจสอบวันหมดอายุของอาหารอย่างเข้มงวดก่อนรับประทานทุกครั้ง และล้างโพรงจมูกด้วยน้ำเกลือปราศจากเชื้อสม่ำเสมอ
คำถามที่ควรเตรียมเพื่อสอบถามแพทย์
- สาเหตุของการสูญเสียการได้กลิ่นเกิดจากการอุดกั้นในโพรงจมูกหรือเส้นประสาทรับกลิ่นเสียหาย?
- จำเป็นต้องได้รับการส่องกล้องตรวจโพรงจมูก (Nasal Endoscopy) หรือสแกน MRI สมองหรือไม่?
- การใช้ยาพ่นจมูกคอร์ติโคสเตียรอยด์ช่วยเร่งการฟื้นฟูการได้กลิ่นได้หรือไม่?
